O muzeju

Zavičajni muzej Knjaževac osnovan je sa ciljem da sakuplja, čuva, naučno obrađuje i prezentuje kulturnu baštinu knjaževačkog kraja. Zavičajni muzej Knjaževac kao svojevrsna lična karta grada, regionalni muzeološki istraživački centar sa modernizovanom programskom šemom koja po sadržaju i temama prevazilazi zavičajne i regionalne okvire uz pojačanu edukativnu i promotivnu ulogu.

Misija Zavičajnog muzeja Knjaževac

Zavičajni muzej Knjaževac osnovan je sa ciljem da sakuplja, čuva, naučno obrađuje i prezentuje kulturnu baštinu knjaževačkog kraja.

Vizija Zavičajnog muzeja Knjaževac

Zavičajni muzej Knjaževac, kao jedinstvena lična karta grada, predstavlja regionalni muzejski istraživački centar sa modernizovanim programskom šemom koja po sadržaju i temama prevazilazi lokalne i regionalne okvire sa povećanom obrazovnom i promotivnom ulogom. Svojim radom, Zavičajni muzej Knjaževac, doprinosi razvoju zajednice kroz jačanje svesti o značaju očuvanja kulture, istorije, bogate i raznolike tradicije i stvaranje jedinstvenog doživljaja i specifične kulturno-turističke ponude.

Ciljevi i zadaci Zavičajnog muzeja Knjaževac

  • Bogate i raznovrsne, dobro očuvane kolekcije u odgovarajućem bezbednom okruženju;
  • Poboljšanje kvaliteta usluga i povećanje broja posetilaca kroz realizaciju novih, modernih postavki i obrazovnih programa pristupačnih i dostupnih najširoj mogućoj publici;
  • Formiranje regionalnog muzeološkog istraživačkog centra u Arheo-etno parku u Ravni i njegov održivi razvoj;
  • Uključivanje Zavičajnog muzeja Knjaževac, Arheo-etno parka u Ravni i arheološkog lokaliteta Timacum Minus u kulturno-turističku ponudu Srbije i šireg regiona, u cilju prezentacije, održive upotrebe kao i integrativne zaštite kulturnog i prirodnog nasleđa knjaževačkog kraja;
  • Intenziviranje saradnje i razvoj istraživačkih, naučno-obrazovnih programa sa institutima, fakultetima i drugim naučno-obrazovnim i kulturnim ustanovama u zemlji i regionu.

Osnivanje Zavičajnog muzeja Knjaževac

Na inicijativu učitelja Nikole Micića Lande, 1970. godine Knjaževac dobija istorijsko-muzejsku zbirku osnovanu pri Matičnoj biblioteci, a od 1971. grad preuzima brigu o starinama i predmetima sa obližnjih lokaliteta. Muzejska zbirka nalazila se u prostorijama Matične biblioteke na Trgu oslobođenja br. 19 sve do 1975. godine kada je, nakon sistematskih arheoloških istraživanja na rimsko-vizantijskom lokalitetu Timacum Minus u selu Ravna, otvorena stalna muzejska postavka u zgradi u Karađorđevoj ulici. Od 1971. godine za potrebe čuvanja muzejskih predmeta oslobođen je jedan deo objekta u Karađorđevoj 15. Muzejska zbirka je u ovom prostoru i zvanično otvorena za javnost 25. novembra 1975. godine.

Kao samostalna ustanova kulture počinje da radi 1980. godine pod nazivom Zavičajni muzej Knjaževac. 1982. godine obezbeđen je objekat za potrebe muzeja, a nakon istraživanja praistorijskih nalazišta Škodrino polje i Baranica, koje je iste godine organizovao Centar za arheološka istraživanja Filozofskog fakulteta u Beogradu zbirka je dopunjena, te od 1985. dobija novi izgled. 1987. godine arhitekta Zavoda za zaštitu spomenika kulture Sima Gušić, radi projekat adaptacije objekta u Karađorđevoj 15 na osnovu koga će se u narednih dvadeset godina raditi na uređenju prostora muzeja. 1996. nakon radova na sanaciji i adaptaciji jednog krila ovog objekta, deo bogatog fonda Zavičajnog muzeja, zahvaljujući prof. dr Petru Petroviću, arhitekti Simi Gušiću, kustosima: arheologu Svetozaru Jovanoviću i etnologu Dušici Živković doživljava novu, modernu koncepciju i prezentaciju.

U toku nekoliko decenija predanog rada Zavičajni muzej Knjaževac postaje kompleksna celina u čijem su sastavu odeljenja za arheologiju, etnologiju, kulturnu istoriju i istoriju umetnosti, konzervaciju, fotodokumentaciju kao i vodička služba, tj. matična zgrada Zavičajnog muzeja, Muzej grada u Kući Ace Stanojevića i Arheo-etno park sa lapidarijumom u Ravni.

Prva istraživanja knjaževačkog kraja

Povoljan geografski i strateški položaj knjaževačkog kraja, bogata prirodna baština, brojne starine, ostaci gradova, utvrđenja, crkvišta već sredinom 19. veka privlače pažnju značajnih naučnika i istraživača toga doba. Tada započinju i prva istraživanja doline Timoka.

Prvu studiju o knjaževačkom kraju, kako navode Petrović i Jovanović, objavio je Stevan Mačaj, fizikus okruga knjaževačkog, član Mađarskog kraljevskog društva u Pešti (prirodne nauke) i dopisni član Srpskog učenog društva (Građa za topografiju okruga knjaževačkog, Glasnik SUD XIX, 1866. 287-345). Feliks Kanic, poznati putopisac i istraživač starina, Knjaževac posećuje u nekoliko navrata. U njemu boravi kao lični gost dr Mačaja i pridružuje mu se u istraživanjima. Kao rezultat ovih istraživačkih pohoda, pronalazimo dragocene opise Knjaževca i okoline u Kanicovim delima: Rimske studije u Srbiji (Beč, 1892. 97-103) u kojem posebnu pažnju posvećuje Ravni i popisu važnijih starina ovog kraja, u Srbija, zemlja i stanovništvo prvi put objavljene 1904. godine u Lajpcigu. Za proučavanje rimskih epigrafskih spomenika knjaževačkog kraja, ali i zbog podataka o prvim aktivnostima na sakupljanju i „zaštiti” spomenika kulture u Knjaževcu, važno je pomenuti i Alfreda fon Domaševskog, jednog od urednika izdanja Korpus latinskih natpisa (Corpus inscriptionum latinarum), koji je ostavio podatke o spomenicima prenetim u knjaževačku kasarnu sa obala Timoka i iz Ravne. Od značaja za proučavanje knjaževačkog kraja su i prilozi Jovana Miškovića, jednog od najučenijih oficira u Srbiji i redovnog člana Srpskog učenog društva Knjaževački okrug objavljeni u Glasniku SUD 1881. godine, knjiga Koste Popovića Put licejskih pitomaca po Srbiji 1863. objavljena 1876. godine i studija Dragoljuba Jovanovića Knjaževački okrug, u Iz Timočke krajine-prilog za istoriju i etnografiju Srbije, objavljene u Beogradu 1889. godine.

U periodu između 1899-1902. godine Antun fon Premerštajn iz Austrijskog arheološkog instituta i Nikola Vulić, profesor Univerziteta u Beogradu vrše istraživanja na arheološkom nalazištu u Ravni. Pored dragocenih podataka koje objavljuju u Godišnjaku Austrijskog arheološkog instituta i Spomeniku Srpske Kraljevske Akademije, rad Nikole Vulića na lokalitetu u Ravni, predstavlja pionirske korake u oblasti muzeologije na ovim prostorima, kada su brojni spomenici otkriveni u toku arheoloških istraživanja, otkupljeni ili dobijeni na poklon od lokalnog stanovništva, preneti u niški muzej.

U publikaciji Petra Petrovića i Svetozara Jovanovića "Kulturno blago knjaževačkog kraja" (Beograd, 1997. 9-10), dobijamo i sistematizovane podatke o prvim istraživačima starina.

Formiranje prvih zbirki starina

Jasno je da se pomenute aktivnosti na prikupljanju starina ne mogu smatrati organizovanom muzeološkom delatnošću, ali su za vreme i sredinu u kojoj su se odvijale predstavljale prave pionirske poduhvate. Poznato je da je dr Mačaj bio prvi numizmatičar u Knjaževcu, da je knjaževački profesor Ristić bio zainteresovan za arheologiju, a na osnovu pisanih pomena nekadašnjeg direktora Gimnazije u Knjaževcu Milana A. Kostića može se zaključiti da je ipak postojala određena briga i svest o čuvanju starina – spomenika kulture koji uglavnom potiču sa kasnoantičkih ili srednjovekovnih spomenika u okolini grada. U arhivskoj građi koja se čuva u Istorijskom arhivu Timočke krajine pominju se i izuzetni primerci narodne umetnosti i zanatstva koji su izlagani, čak i nagrađivani na Svetskim izložbama krajem 19. i početkom 20. veka (Svetska izložba u Parizu 1889. i Londonu 1907. godine). Neke od prvih planiranih akcija radi očuvanja kulturne baštine i podizanju nivoa kulturnog života u Knjaževcu vezuju se za Udruženje Timočana i Krajinaca osnovanom 1925. godine u Beogradu i njegovim omladinskim sekcijama koje su se bavile organizovanjem kulturnih događaja (izložbi, predavanja, izleta) u gradovima Timočke krajine. Prva velika izložba priređena je u Knjaževcu 1933. godine u zgradi tadašnje Gimnazije, danas osnovne škole „Dimitrije Todorović Kaplar”, a povodom obeležavanja stogodišnjice od oslobođenja Timočke krajine i Knjaževca od Turaka 1833. godine.

Može se reći da je 1947. godina predstavljala početak njihovog sistematskog prikupljanja ako izuzmemo istraživanja, popis i „sakupljanje“ muzejskih predmeta u toku 19. i početkom 20. veka. Prva zbirka bila je izložena u zgradi bolničkog ekonomata - zgradi stare bolnice iz 1851. godine koja je kasnije porušena. O stručnoj pomoći, koju je pružio muzej iz Beograda u sakupljanju dokumentacije i muzejskih predmeta, svedočio je stari knjaževčanin i sam inicijator i realizator ove postavke Žika Antić. Na istom mestu i u istom obliku ostaje do 1956. kada je premeštena u centar grada, ali već 1957. prestaje da postoji, a deo eksponata preuzimaju muzeji u Nišu i Zaječaru.

Naučno-istraživački projekti muzeja

Zavičajni muzej Knjaževac više od tri decenije, u saradnji sa naučnim ustanovama, u prvom redu sa Arheološkim institutom u Beogradu, učestvuje u arheološkim istraživanjima Ravne (Timacum Minus) – antičkog, administrativnog, vojnog, kulturnog i privrednog središta šire oblasti, vizantijskog i srednjevekovnog naselja sa veoma bogatom nekropolom. U saradnji sa Zavodom za zaštitu spomenika kulture iz Niša, muzej je učestvovao u istraživanjima srednjevekovnih crkava u Donjoj i Gornjoj Kamenici. Arheološka istraživanja u Škodrinom polju kod Jelašnice, kao i istraživanja paleolitskih stanica u pećinama kod Baranice i potkapine u ataru sela Gabrovnica, Zavičajni muzej vršio je sa Centrom za arheološka istraživanja Filozofskog fakulteta u Beogradu.

Sa Etnografskim muzejom iz Beograda više od jedne decenije sprovode se sistematska rekognosciranja. Prikupljena je vredna dokumentacija o duhovnoj i materijalnoj kulturi šireg područja Knjaževca i Stare planine, o čemu svedoči objavljena monografija „Knjaževac i okolina”.

Zavičajni muzej potpisao je Ugovor o saradnji sa Arheološkim institutom iz Beograda u okviru koga se realizuje i međunarodna saradnja, između pomenutih institucija i Arheološkog instituta iz Frankfurta na Majni. Na čelu stručne ekipe su dr Gerda Sommer von Bulonj, dr Sofija Petković i kustos arheolog Bojana Ilijić. U okviru prve faze ovog međunarodnog projekta obavljena je geofizička prospekcija kulturnog dobra Timacum Minus u selu Ravna kod Knjaževca. Projekat je podržalo Ministarstvo kulture Republike Srbije.

U saradnji sa Odeljenjem za istoriju umetnosti Filozofskog fakulteta u Beogradu, pod rukovodstvom profesora dr Nenada Makuljevića, Zavičajni muzej Knjaževac započeo je realizaciju višegodišnjeg naučno-istraživačkog projekta „Sakralna topografija Knjaževca i okoline“. Projekat je podržalo Ministarstvo kulture Republike Srbije. „Voće Timoka” je naučno-istraživački projekat koji je Zavičajni muzej Knjaževac inicirao i započeo, a koji predstavlja saradnju stručnjaka iz više muzeja na regionu i Srbije, iz različitih oblasti: etnologije, arheologije, istorije umentost, biologije i dr.

Stručni kadar Zavičajnog muzeja Knjaževac

Mr Dragoslav Živkovićstručni saradnik
Mr Dragoslav Živković, akademski slikar, radi kao stručni saradnik u Zavičajnom muzeju već dvadeset godina. Ovaj priznati umetnik završio je Fakultet likovnih umetnosti u Beogradu u klasi prof. Mirijane Mihać 1984. godine, a kod istog profesora i magistrirao 1987. godine. Izlagao je na brojnim samostalnim i kolektivnim izložbama u zemlji i inostranstvu. Dobitnik je brojnih nacionalnih priznanja iz oblasti umetnosti kao i Nagrada za akvarel na 12. međunarodnoj izložbi minijature u Torontu 1997. godine u Kanadi. Njegova umetnička dela i crteži oplemenjuju postavke i prostor Zavičajnog muzeja, ilustruju momente iz kulturne istorije grada. U rodnom Knjaževcuj e, krajem 2010. godine povodom obeležavanja godišnjice Zavičajnog muzeja, imao prvu samostalnu izložbu. Izložba predstavlja svojevrsnu retrospektivu višedecenijskog umetničkog stvaralaštva Dragoslava Živkovića. Kao likovni urednik mr Dragoslav Živković obeležio je brojna izdanja i publikacije Zavičajnog muzeja Knjaževac.
Msr Milena Milošević Micićviši kustos istoričar umetnosti
Sistematizovala je umetničku zbirku muzeja. Zadužena za odnose s javnošću i pedagoški rad. U toku desetogodišnjeg rada u muzeju, inicirala je i bila jedan od realizatora brojnih edukativnih programa u muzeju poput: „Lepu stvar mami/dami na dar”, „Zavičajnog pojmovnika” koji se realizuje u saradnji sa Narodnom bibliotekom „Njegoš” iz Knjaževca, „Zavičajne škole knjaževačkog muzeja”, „Letnje zavičajne škole” i dr. Autor je brojnih kreativnih radionica koje prate izložbene aktivnosti muzeja, kao i prezentacija i predavnja o zavičaju. Inicijator je i organizator obeležavanja „Dana evropske baštine“ i „Noći muzeja“ u Knjaževcu. Priredila je samostalno ili u saradnji sa kolegama više izložbi: „Monpranas u Knjaževcu“, „Život u muzeju – ili par reči o konzervaciji“, „Iz duhovnih riznica knjaževačkog kraja“, „130 godina apotekarstva Timočke krajine“ i dr. Autor je brojnih tekstova za kataloge izložbi. Objavljuje radove o Zavičajnom muzeju, kulturnoj istoriji i umetnosti knjaževačkog kraja.
Msr Bojana Ilijićviši kustos arheolog
Realizovala je niz zaštitnih arheoloških istraživanja na knjaževačkoj teritoriji, dugi niz godina učestvovala je u arheološkim istraživanjima brojnih lokaliteta u zemlji, posebno na Felix Romuliani u Gamzigradu. Realizovala je samostalno i u saradnji nekoliko prezentacija, promocija i izložbi u muzeju, kao na primer: „Život u muzeju – ili par reči o konzervaciji“ „Čuvari knjaževačkog blaga“, „Rimska i srednjovekovna nekropola u Ravni kod Knjaževca“. Autor je vodiča „Rimsko utvrđenje Timacum Minus“ i koautor izdanja Knjaževac - kulturna stratigrafija praistorijskih lokaliteta knjaževačkog kraja.
Jelena Kurtićetnolog pripravnik
Nakon studentskog volonterskog rada u muzeju i pomoći u digitalizaciji zbirki i realizaciji studentske terenske prakse kao mladi stručnjak uključena je u rad na novoj stalnoj postavci.
Saša Milutinović - Letećifotograf-dokumentarista
Zanat je, kao i nadimak, nasledio od oca. Bogata foto-dokumentacija nosi njegov potpis, a veliki broj njegovih radova objavljen je u knjigama, časopisima, katalozima. On je veliki poznavalac knjaževačkog kraja i Stare planine. Izlagao je na samostalnim i kolektivnim izložbama u Knjaževcu i Srbiji. Sve publikacije, kako muzeja tako i grada, kao i brojni katalozi izložbi ispunjene su fotografijama Saše Milutinovića. Njegov objektiv zabeležio je i osvedočio brojne promene i dešavanja u Knjaževcu za buduće generacije.
Tomislav Živkovićkonzervator - tehničar
Svoje iskustvo u oblasti izdavaštva preneo je u Zavičajni muzej gde radi poslednjih nekoliko godina. Brojne muzejske publikacije, brošure, kataloge izložbi i knjige pripremio je za štampu. U konzervaciji se opredelio za tretman predmeta od metala.
Milan Ćirićdokumentarista - tehničar
Mnoštvo informacija o muzeju i gradu digitalizuje i sistematizuje, a vodi i stručnu biblioteku Zavičajnog muzeja Knjaževac.

Mogućnosti

Knjaževački kraj i obližnji lokaliteti, o kojima se stara Zavičajni muzej Knjaževac, pružaju sjajne mogućnosti istraživačima i naučnim radnicima. Ovome doprinosi i sama koncepcija muzeja kao i položaj Arheo-etno parka. Tako Muzej pruža mogućnosti za organizovanje različitih kurseva (konzervacija, škole starih zanata), naučnih skupova i tribina, nastave na terenu (arheologija, etnologija, muzeologija, konzervacija, itd.). Treba naglasiti da je Zavičajni muzej Knjaževac relativno mlada ustanova zaštite i zato sve ove mogućnosti treba da predstavljaju izazov svim muzealcima, istraživačima i naučnim radnicima.

Izdavaštvo/publikacije

  • Dvopređne čarape Timoka, Dušica Živković, Knjaževac, 1985. godine. Katalog istoimene izložbe.
  • Kulturno blago knjaževačkog kraja, Petar Petrović i Svetozar Jovanović Beograd, 1996. godine. Po svojoj sadržini i formi, ova monografija Arheološkog instituta vezuje se za stalnu postavku i arheološku zbirku Zavičajnog muzeja Knjaževac koja je otvorena krajem oktobra 1996. godine.
  • Pod senkom Midžora, Beograd, 1997. godine. Katalog je istoimene izložbe kojom se etnološko odeljenje predstavilo beogradskoj i jugoslovenskoj publici. Ovaj katalog samo delimično prikazuje bogatstvo etnografskog materijala i govori o seoskoj i gradskoj kulturi ovog kraja.
  • Knjaževac i okolina, Beograd, 1999. godine. Ova monografija predstavlja vrednu sistematizovanu građu o duhovnoj i materijalnoj kulturi šireg područja Knjaževca i Stare planine, sakupljenu u toku naučno-istraživačkog projekta koje je Zavičajni muzej Knjaževac sproveo sa Etnografskim muzejom.
  • Dve hiljade razloga da volimo Knjaževac, Knjaževac, 1999. Ovo je  katalog istoimene izložbe fotografija Saše Milutinovića koju je Zavičajni muzej Knjaževac u saradnji sa Skupštinom Opštine Knjaževac objavio kao suvenir za 20. vek. Katalog je pratilo izdanje na CD-u pod istim nazivom. Autori Dušica Živković, Dragoljub Sandić i dr.
  • Atlas narodnog graditeljstva – Narodno graditeljstvo opštine Knjaževac - Stara planina, Božidar Krstanović i Estela Radonjić Živkov, Beograd, 2003. Katalog i CD u izdanju Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture u Beogradu, publikovani rezultati prve faze istoimenog projekta.
  • Retrospektivna izložba Dragoslava Živkovića, Beograd, 2006. godine, katalog retrospektivne izložbe, autori tekstova: Dragan Jovanović Danilov, Milena Milošević Micić. Zajedničko izdanje Zavičajnog muzeja Knjaževac i galerije "Radionica" duše iz Beograda.
  • Letopis državne narodne škole u Kraljevom Selu – Andrejevcu, Knjaževac, 2009. Priredio mr Dejan Krstić, izdavači Zavičajni muzej Knjaževac, Narodna biblioteka „Njegoš“ Knjaževac i Zavičajno društvo Timočana – Torlaka Minićevo.
  • Vodič Rimsko utvrđenje Timacum Minus, Bojana Ilijić, Knjaževac, 2010. godine. Ova publikacija na popularan i stručan način objašnjava nastanak, razvoj i nestajanje rimskog utvrđenja Timacum Minus kod sela Ravna i daje pregled svih značajnih pokretnih arheoloških nalaza sa lokaliteta i okoline.
  • 57 slika – katalog izložbe fotografija Saše Milutinovića Letećeg, autor teksta Milena Milošević Micić, Dušica Živković, Dragoljub Sandić, Knjaževac, 2010. Katalog istoimene izložbe priređene povodom obeležavanja godišnjice Zavičajnog muzeja svojevrstan je vodič kroz grad i njegovu okolinu.
  • Dragoslav Živković - izbor iz dela, katalog, Knjaževac 2010. Autor teksta dr Stojan Bogadanović. Katalog prve samostalne izložbe umetnika u Knjaževcu povodom godišnjice Zavičajnog muzeja Knjaževac.
  • Knjaževac - Kulturna stratigrafija praistorijskih lokaliteta knjaževačkog kraja, Milorad Stojić, Bojana Ilijić, Beograd – Knjaževac, 2011. Monografsko izdanje Arheološkog instituta u Beogradu i Zavičajnog muzeja Knjaževac finansirano od strane SO Knjaževac i Zavičajnog muzeja Knjaževac